Profilaktyka mykotoksyn zaczyna się na polu: higiena kolb, zdrowotność łodyg i tolerancja na HTR mogą zmniejszać ryzyko porażenia Fusarium oraz obciążenia DON/ZEA; uzupełniają je działania agrotechniczne i regularne analizy kiszonek.
Z pola do żłobu
Grzyby Fusarium mogą porażać kukurydzę już na polu. Powstające przy tym mykotoksyny, takie jak DON, uchodzą za odporne na temperaturę, mogą przetrwać sieczkowanie i zakiszanie oraz trafić do żłobu wraz z dawką. Łańcuch: zarodniki infekują roślinę przez znamiona i zranienia, toksyny powstają w kolbie i w reszcie rośliny i mogą przetrwać proces zakiszania. Kto chce obniżyć ryzyko, zaczyna więc nie dopiero w silosie, lecz już na polu.
Porażenie i stabilność
Fusarium graminearum i Fusarium culmorum infekują przede wszystkim podczas kwitnienia przez znamiona lub przez zranienia, np. spowodowane gradem lub przez omacnicę prosowiankę. Zarodniki zimują na resztkach pożniwnych i są roznoszone przez wiatr lub krople deszczu. Ciepło‑wilgotne warunki w okresie kwitnienia mogą sprzyjać kiełkowaniu. Po wniknięciu grzybnia może rozprzestrzeniać się w tkance kolby; zwłaszcza pod wpływem stresu, takiego jak susza czy niedobory składników pokarmowych, mogą powstawać DON i ZEA. Toksyny te uchodzą za chemicznie stabilne: mogą przetrwać sieczkowanie oraz beztlenowe, kwaśne warunki w silosie – to, co powstaje na polu, może trafić do dawki.
Zdrowie zwierząt: ocena Komisji Europejskiej i EFSA
Według Komisji Europejskiej obecność deoksyniwalenolu (DON), zearalenonu (ZEA), ochratoksyny A oraz toksyn T-2 i HT-2 w paszach może stanowić problem dla zdrowia zwierząt. Według Panelu ds. zanieczyszczeń Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) do krytycznych, przewlekłych szkodliwych skutków DON u zwierząt gospodarskich i towarzyszących należą obniżone pobranie paszy i obniżone przyrosty masy ciała. Zaleceniem (UE) 2026/1801 z dnia 24 lipca 2026 r. Komisja zaktualizowała wartości orientacyjne dla pasz; dla materiałów paszowych – kukurydzy i produktów kukurydzianych – powinny być one uwzględniane od 1 października 2027 r. To, czy i w jakim stopniu dane gospodarstwo jest dotknięte, zależy od stężenia, udziału w dawce i czasu skarmiania – regularne analizy pasz pokazują, czy istnieje potrzeba działania.
Elementy hodowlane
Profilaktykę można rozpocząć już przy wyborze odmiany. agaSAAT selekcjonuje pod kątem higieny kolb, zdrowotności łodyg i tolerancji na HTR. Higiena kolb oznacza szybkie przesychanie po opadach, aby na kolbie nie zalegała wilgoć. Zdrowotność łodyg i odporność na wyleganie mogą zmniejszać ryzyko wylegania i kontaktu z glebą, ograniczać wrota infekcji i pomagać utrzymywać rośliny suche. Wyraźna odporność na HTR oraz efekt stay-green mogą wspierać zdrowotność liści do zbioru i zmniejszać ryzyko wymuszonego dojrzewania i wtórnych porażeń grzybowych. Działania w dawce żywieniowej nie zastąpią profilaktyki na polu. Wybór odmiany jest jednym z elementów – obok zmianowania, uprawy roli, terminu zbioru, zarządzania silosem i regularnych analiz pasz.
Profilaktyka agrotechniczna i IPM
Pozostałości pożniwne uchodzą za ważny rezerwuar zarodników Fusarium. Proszę intensywnie rozdrobnić ściernisko kukurydzy (mulczowanie) i starannie je wymieszać z glebą. Uprawa odwracająca (pług) może wyraźnie obniżyć potencjał inokulum. W systemach bezorkowych szczególnie ważna jest szybka uprawa ścierniska przy użyciu glebogryzarki lub kompaktowej brony talerzowej. Pozostałe czynniki ryzyka: omacnica prosowianka, szkody wyrządzane przez ptaki, grad oraz stres suszy w fazie kwitnienia. W regionach z wysoką presją omacnicy koncepcję uzupełnia wprowadzanie kruszynka (Trichogramma) lub zabiegi preparatami Bt.
Fokus na bydło mleczne: plon skrobi w centrum uwagi
W gospodarstwach mlecznych obowiązuje zasada: powyżej 10 000 litrów mleka od krowy rocznie priorytet ma zawartość skrobi lub plon skrobi, ponieważ może on przyczyniać się do wysokiego pobrania paszy, szybkiego pasażu oraz dostarczania energii dla żwacza i jelita cienkiego. Do 10 000 litrów liczy się strawność reszty rośliny plus skrobia. Proszę wybierać odmiany z niezawodną higieną kolb, aby skrobia trafiała do koryta z możliwie najmniejszą zawartością mykotoksyn. Proszę to uzupełniać regularnymi analizami na DON, ZEA i fumonizyny oraz porównywać wyniki na przestrzeni lat i między uprawianymi odmianami.
PORADY PRAKTYCZNE
- Proszę wybierać odmiany o szybkim dosychaniu kolb i wysokiej higienie kolb.
- Proszę zwracać uwagę na zdrowotność łodyg i odporność na wyleganie, aby uniknąć wylegania i kontaktu z glebą.
- Postawcie Państwo na odporność na HTR i stay-green, aby ograniczyć ryzyko wymuszonego dojrzewania i wtórnych infekcji grzybowych.
- Proszę rozdrobnić i starannie wymieszać z glebą ściernisko kukurydzy; w systemie bezorkowym przy użyciu glebogryzarki lub kompaktowej brony talerzowej.
- Proszę ograniczać presję omacnicy prosowianki za pomocą kruszynka (Trichogramma) lub preparatów Bt, zwłaszcza w regionach ryzyka.
- Proszę regularnie analizować kiszonki pod kątem DON, ZEA i fumonizyn oraz porównywać wyniki w ujęciu wieloletnim i między odmianami.
- Proszę minimalizować uszkodzenia kolb powodowane przez ptaki oraz uszkodzenia mechaniczne, aby ograniczyć wrota infekcji.
Liczby mają charakter praktyczny i orientacyjny; efekty zależą od stanowiska, roku i sposobu prowadzenia – do sprawdzenia indywidualnie w gospodarstwie.